Please enable JS

Te Reo Māori me te Hāhi Perehipitiriana (1945)

synod scroll pic

Ko te ako a ngā mihinare i te reo Māori, me tā rātou kauwhau i roto i te reo tētahi o ngā take i tahuri ai te iwi Māori ki te whakapono Karaitiana i te tekau-mā-iwa o ngā rautau.  I whakamahia hoki e rātou ngā pukapuka he mea tā ki te reo Māori, arā, ko te Paipera me te Rāwiri, ā, i ētahi wā, ko ngā niupepa me ērā atu momo pukapuka hei kawe atu i te Rongo Pai.  Ko Te Waka Karaitiana tētahi niupepa i tukuna atu e te Mīhana Māori o te Hāhi Perehipitiriana, mai i waenga i te tekautau 1930 ki te tekautau 1960.  I Hūrae 1945, i whakaputaina e taua pepa tētahi ātikara e pā ana ki te reo Māori, me tōna hononga ki te ngā tikanga me te tuakiri Māori.

Puta noa te tekau-mā-iwa o ngā rautau, ka noho ngā tini Māori ki ō rātou ake kāinga, ā, ka kōrerotia te reo Māori i reira.  Ahakoa ka whakatū te kāwanatanga i ngā kura Māori i te tau 1867, me te whāinga kia whakaakona ai te reo Pākehā ki ngā tamariki Māori, ka tū tonu te reo Māori hei reo tūturu ki roto i te nuinga o aua kāinga i te hāwhe tuatahi o te rua-tekau o ngā rautau, inarā i te Ika a Māui.  Engari, whaihua rawa ngā kaupapa a te kāwanatanga, ā, ka pōuri haere he kaumātua i te kore-mōhio o ētahi tamariki ki te reo Māori. I Hūrae 1945, ka mea mai a Rev. Rēweti Kōhere (nō te Hāhi Mihingare) ‘When I preached in the Ohinemutu church a few months ago the Maori vicar asked me to preach in English, otherwise I would not be understood by the young people. On the other hand, elderly Maoris cannot be ministered to by a European clergyman.’[1]  Nō te toronga o te Motoreta o te Hāhi Perehipitiriana, o Rev. T.C. Brash, ki te kura me te iwi o Waiohau i Hune 1945, ‘na te Motoreta te korero ki nga tamariki, nana ano te kauwhau ki nga pakeke, a na Hemi tana kauwhau i whakamaori’.[2]   I te heke kē ngā tini Māori ki ngā tāone i te wā pakanga, e uru ana ki roto i ngā mahi hira, ā, e mārama ana, ka pērā tonu tēnei hekenga haeretanga i muri i te pakanga, me ngā pānga kino ki te reo me ngā tikanga. 

Nā reira, i te tekautau 1940 i te āwangawanga kē ngā mīhana Māori o ngā hāhi Porotehana nunui e toru, arā o te Mihingare, o te Weteriana, o te Perehipitiriana, i ngā mea papai, kino rānei, e puta mai ana i te mahi tahi o te Māori me te Pākehā ki roto i ngā whare karakia.  Kua kōrero kētia e mātou tēnei āhuatanga i roto i te Hāhi Mihingare i tohe ai te Pīhopa o Ākarana kia pēhia āna minita Māori i raro i te kōnui Pākehā. I te puta mai tēnei raruraru i te wā i matapaki ai aua hāhi nunui (i roto i te National Council of Churches) i te pai o te mahi tahi o ngā hāhi, o tō rātou whakakotahitanga anō hoki hei hāhi kotahi.  E whānui noa ana te whakaaro Pākehā o taua wā, i roto i aua hāhi hoki, kāore e taea te ārai te urunga o te iwi Māori ki roto i te iwi Pākehā, ki roto i ao reo Pākehā rānei, waihoki, ka whakaarohia hei painga tēnei mō rātou, mō te motu hoki.  Ki te whakahuitia ngā iwi e rua, ka ahatia ngā mīhana Māori me ngā hāhi?  Ko te reo Māori anake te take e aukati ana te kotahitanga o te Māori me te Pākehā i roto i ngā hāhi?  Hei whakutu i ēnei take, ka whakatūria e te NCC he komihana-ki-raro Māori nāna ngā rangatira me ngā hoa o ngā mīhana i uiui; ko ētahi o ngā pātai ko ‘In Church life do you favour the blending of the two races? Or should we continue to have separate Maori Churches?[3]

Engari i te haere kē te Hāhi Perehipitiriana mā tōna ake ara.  I te Hīnota Mātua o te Hāhi o te tau 1944, ka pōtitia kia whakatūria he Hīnota Māori. (Ko Te Aka Pūaho tōna ingoa ināianei). Ka whakamahia te tauira o te Ope Tau Māori e whakatutuki ana i ngā mahi kaingārahu i te pae o te riri, me ngā Māori o te haukāinga, ‘[who had] faced up to responsibility at home’; ka pērā hoki ngā Māori i roto i te Hāhi.[4]   I taua wā, he pakupaku ngā kāinga Māori o te Mīhana Perehipitiriana, e tū ana ki ngā takiwā taiwhenua, arā, i te rohe pōtae o Tūhoe, i te rohe hoki o Mataatua, me ngā wāhi motuhake, pērā me Nūhaka me Taumarunui.  I whakahaeretia te nuinga o ēnei mīhana e ngā minita me ngā hīhita Pākehā [deaconesses], i raro i te tumuaki, i a Rev. John Laughton.[5]  Ki te iwi o te mīhana Perehipitiriana, ko Hoani tōna ingoa.  Tērā ētahi kaimahi o te mīhana e tino matatau ana ki te reo Māori, ko Hoani tētahi (nō te Komiti Whakamāori i te Paipera ia), ko Sister Edith Walker tētahi, engari, ko te kawatau, me ako te reo Māori e ngā kaimahi Pākehā o te mīhana.

I pōtitia a Rev. Hēmi Pōtatau hei Motoreta tuatahi o te Hīnota Māori; i Ōhope te hui tuatahi i whakamine mai ai ngā pakeke e 75 me ngā tamariki e 50.  Ki te whakaaro o Hoani, ‘the work of the Maori Mission would never again be wholly Pakeha’, ā, ‘it is now Maori and therefore assured of permanence’.[6]  I tōna kauwhau ki te Hīnota, ka kōrero a Pōtatau mō ōna wheako i roto i te Ope Māori, me ngā mahi a ngā hōia i tūturu ai tō rātou kaha, tō rātou toa, tō rātou āheitanga.  Ka rite ngā Māori e whakahaere ana i te Hīnota.  Pērā me nga mahi a te haukāinga ki te tautoko ō rātou hōia i tāwāhi, me pēnei tā rātou tautoko i ngā pāriha me te Hīnota ki ā rātou moni.[7]   I pānuihia hoki e Te Waka Karaitiana, ‘Ko te reo Maori ano te reo o te Hinota, a i tino kaha te whakatau a te Hinota kia tohungia to tatou reo Maori, kia korerotia hoko i roto i nga karakia, a kia aroha nga matua Maori katoa ki te ako atu i te reo o te iwi ki a ratou tamariki, koinei hoki ko te mauri o te Maoritanga ko te reo Maori, ki te ngaro te reo, ka ngaro te Maoritanga.’[8]  Kātahi te Hīnota ka whakatū i tētahi komiti kia whakaputaina he pukapuka reo Māori ki tō rātou perehi i Whakatāne.  ‘Ko tetahi mahi nui ma tenei komiti ko te tuhituhi i nga pukapuka Maori e tika ana hei ako i te iwi ki nga ahuatanga hohonu o te whakapono.’[9]

I puta mai te ātikara, ko “Te Reo Maori”, i roto i taua putanga anō o Te Waka Karaitiana, ā, ahakoa kāore āna kupu e hāngai ana ki te hāhi, ki te whakapono rānei, ina pānuihia e tātou, me whakaaro ngā wero ki te hāhi Māori motuhake, me te tūnga o te hīnota Māori hou.  E ai ki te niupepa, nā te ētita i tuhi.  I meatia e ia ngā kupu ‘tō tātou Māoritanga’, nā reira, ehara pea i te Pākehā, i a Hoani Rōtene, i tuhi. Kua tū anō a Pōtatau hei ētita-tuarua,[10] nā reira, nāna pea ngā kupu.  He tuhinga whai whakaaro, engari, he mea whakaputa i te tau 1945, nā reira, kāore ngā kupu o ēnei rā e kitea ana.  Hei tauira te whakamahi i te “Māoritanga” mō te mana rangatira, mō te tuakiri, mō ngā tikanga rānei, i runga i te aronga o tēnā rerenga kōrero, o tēnā rerenga kōrero.  Kāore e kore, tokoiti ngā tāngata o nāianei e whakaae ki tā te kaituhi i kī ai: ‘i mutu tonu atu te tumanako ki te rangatiratanga o te iwi Maori,’ me ētahi atu kōrero.  Nā, i tuhia ēnei e tētahi pou whakarae o te hāhi i te tau 1945; he tangata ia nō tōna ake wā. Engari, e mārama ana ki ngā Māori o taua wā, i te tū mōrearea te reo Māori, ā, ki te ngaro, ka kino te “Māoritanga” o te iwi Māori.  Mā āna kupu hoki e kite nei tātou, ka taea e ngā tūpuna ngā whakaaro hōhonu te tuhituhi i roto i te tūmomo reo i kōrero ai rātou i taua wā.

 

Whakaahua: “I tētahi wā o te hītōria”.  He Hīnota motuhake i tukuna ai he pukapuka ki te Mīhana Māori kia whakamanahia rātou hei Hīnota Māori o te Hāhi Perehipitiriana. Mai i te taha whakamauī: Revs. ?, Ratu Lewis; Dr Alan North; Rev. Tommy Taylor; he kaumātua nō Waimana; Rev. Smith; Rt. Rev. James Baird (Motoreta), Rev. Laughton; Rev Hēmi Pōtatau, te minita pōtiki; Rev. Warren Foster. Ka whakakitea a Rev. Baird e tuku ana i te pukapuka ki a Rev. Hēmi Pōtatau. Ref: P-A517.10-20, Presbyterian Research Centre.

 

TE REO MAORI[11]

Mai ano o te ekenga tokomaha mai o te Pakeha ki tenei whenua kua puta mai te tohe o te Maori kia mau tonu ai ano i a Ia tona Maoritanga. I te mea ka whakaheke mai te Pakeha i ona mano ka kite te Maori i ona whenua e paheke atu ana i a ia, ka kite ia i te Pakeha kei te nuku haere te tokomaha ake i a ia, ka whakatu ano tetahi wahanga o te iwi i te kingi Maori hei pupuri i te mauri o te Maori. Na wai ra ka tino nui te awangawanga o te Maori ki tona Maoritanga ka mau pu ia ki te Pakeha, he mea kia kaua tona Maoritanga e ngaro atu i a ia. Ka mutu te whawhai e kiia nei ko te whawhai Maori, ara ko te whawhai o te Maori ki te Pakeha, he maha nga Maori i he manawa tonu atu, i mutu tonu atu te tumanako ki te rangatiratanga o te iwi Maori. Ki a ratou kua pu te ruha, kua ngaro te Maoritanga, kua kore rawa e taea te whakahauora, te whakatikatika. Ka noho, ka mahi nga Hahi, ka mahi te whakapono, ka mahi nga kura, ka mahi te tari o te ora ki te karo i nga mate e haukoti ana i te iwi, na i muri rawa mai nei ka puta ko nga kiima ahu whenua hei oranga mo te iwi, hei whakamanawa hoki i a ratou.  Na kua mau te mauri o te iwi Maori, kua mutu tana haere tira ki te reinga, kua piki ano tona kaute, taihoa ake nei ka rite ano te tokomaha o te iwi ki te tokomaha i te wa i takahi tuatahi mai ano te waewae o te Pakeha ki runga o Aotearoa. Otira ka nui te wehi o te hunga titiro whakaaro nui ki to tatou ahua i roto i enei wa kei ora noa iho, ka tokomaha te iwi e kiia ana he Maori, engari ko te mana Maori ka ngaro i a ratou; ko nga kiri he Maori engari kahore kau te mauri Maori i runga i a ratou. Na, i enei ake tau kua kite tatou i te whakaarahanga i etahi o nga mahi tohunga o te Maori kua mahue haere, te raranga whariki, te whatu kakahu, te whakairo me era tu mea.  He aha ano te kiko o te whakahoutanga i enei mahi rangatira o nga tipuna. Koia tenei he rite tonu ano ki era atu takatutanga o te Maori kua whakararangitia i runga ake nei, ara te whakatutanga o te kingi Maori, me te pakanga Maori he hopu i te mauri o te Maoritanga kei ngaro.  Mehemea ka ata titiro marama o tatou hoa Pakeha ka kite ratou i te tika o era takututanga o te Maori i roto i era wa, tae noa ki te whawha hou nei ki ana mahi rangatira o mua i roto i enei ra, he mea kia mau i a ia tona Maoritanga me te mauri, me te mana o tona karangatanga. Ko wai ano te iwi e tika ana tangata kia kiia he tangata ka whakaae noa iho kia ngaro te mauri o tona karangatanga iwi?  Otira i roto i enei takatutanga katoa hei pupuri i to tatou Maoritanga ko te mea nui rawa hei tiaki ma tatou i roto [i] tenei wa ko te reo Maori kei ngaro, no te mea ahakoa kei te piki to tatou kaute inaianei, ahakoa kei te hoki atu tatou ki te whai i era mahi o mua penei me te whakairo kia kaua e makere noa atu i a tatou ki te makere te reo kua ngaro te Maoritanga. Moumou te ora mai o te kiri Maori, moumou te mau o te mahi whakairo me era atu mohiotanga rangatira o te iwi, mehemea ka ngaro te reo Maori, ehara te Maori i te Maori, he Pakeha pango noa iho te Maori i taua taima. Otira ehara ano taua Maori pango i te Pakeha, heoi ano he poriro noa iho ia, kahore e mohiotia ko wai tona papa i te mea hoki kua ngaro te mauri o tona Maoritanga.

Ko nga reo katoa he temepara tapu, he nohoanga tuturu o te wairua o te iwi no ratou taua reo. Ko te wehenga o nga reo o te ao he whakaahuatanga noa iho o te wehenga o nga tikanga me nga whakaaro heke iho no mua rawa, me nga ritenga o tena iwi, o tena iwi. Ahakoa te pono o te ki he kotahi tonu te ahua o te ngakau tangata, ahakoa no tehea iwi o te ao, no tehea iwi o te ao, otira kei raro iho i tera kotahitanga kei te wehe nga tikanga me nga ritenga o nga iwi o te ao pera tonu ano me te wehe o o ratou reo. He rereke nga whakaaro o tetahi iwi i nga whakaaro o tetahi iwi. Na nga whakaaro Maori i tino tuturu te Maoritanga, otira ko te whakatinanatanga o nga whakaaro ko te reo. Ko te reo Maori te mea i hangaia e te Atua hei kete rau i nga whakaaro Maori. “E kore e taea te riringi i te waina hou ki roto i nga ipu tawhito”. E kore ano hoki e ora nga whakaaro Maori mehemea ko te reo Pakeha hei kairau mo aua whakaaro. Kei te mohio tatou e ahua marama nei ki te korero Pakeha ki te uaua rawa o te whakawhiti i etahi o o tatou whakaaro Maori i roto i te reo Pakeha. Ko te whakapuakanga o te wairua o nga iwi katoa kei roto i tona reo ake ano. Ka nganga te manawa ora o te wairua o nga iwi katoa ki roto i tona reo ano, i tona reo ano.  He hara nui te patu i nga tinana o tetahi iwi, kati he pera ano te hara o te patu i o ratou wairua.  Ki te katia te tangata ki roto i tetahi ruma pakupaku rawa e kore nei e hehe tona manawa, ka hemo ia, he mea patu pera hoki i runga i te katinga o tona nga.  Kati ki te tangohia atu te reo o tetahi iwi he pono te ki ko te katinga tera o te nga o to ratou wairua, na he pera tonu atu te hara o te patunga pera o te wairua o taua iwi. Ko te huarahi tera e tino ngaro ai te Maoritanga.

Ko te aitua nui rawa tenei mo nga iwi iti o te ao e turakina ana e nga iwi nui. Ehara i te mea ko te hinga o to ratou toa me to ratou kaha, ehara i te mea ko te tangohanga atu o to ratou whanua [whenua] tupu i a ratou, ahakoa ano te nui o enei aitua, otira koinei ke te tino aitua, te tino mate nui whakaharahara o nga iwi o te ao e turakina ana ki raro ko te ngaro o to ratou reo.  Ka wahangu te reo ke o tetahi iwi, kua mate taua iwi i roto i taua ra, kua kore e mohiotia he iwi i muri iho, kua tukitukia te ahurewa o tona tapu i roto i taua ra, kua tahuna tona Maoritanga ki te ahi i taua ra kia kore atu. No reira e te iwi i a tatou katoa e ngakau nui nei kia mau tonu to tatou Maoritanga, pera ano me o tatou matua i mua i a tatou, i ngakau nui ai ki taua mea koinei te mea nui rawa he whakaaro ki to tatou reo kia korerotia, kia akona atu ki a tatou tamariki, kei reira hoki te mauri o to tatou Maoritanga.

 

[1] Waiapu Church Gazette, 1 Hūrae 1945, 6.

[2] Te Waka Karaitiana, Hune 1945, 74.  He mea rēhita a Pōtatau hei kaiwhakamāori whai-tikihete i te tau 1947.  Tirohia “Maori Interpreters – Reverend Hemi Potatau”, Ref: ABJZ W4644 869 Box 296, Archives New Zealand.

[3] Church News, Mei 1945, 7.

[4] The Outlook, 29 November 1944, 13.

[5] Tirohia Lachy Paterson, (2012). “The rise and fall of women field workers within the Presbyterian Māori mission, 1907-1970”. Kei roto i tā H. Morrison, L. Paterson, B. Knowles & M. Rae (Etita), Mana Māori and Christianity. (wh. 179-204). Wellington, New Zealand: Huia.

[6] The Outlook, 20 Hune 1945, 15.

[7] Te Waka Karaitiana, Hune 1945, 66-70

[8] Te Waka Karaitiana, Hūrae 1945, 84

[9] Te Waka Karaitiana, Hūrae 1945, 85

[10] Te Waka Karaitiana, Hūrae 1945, 92

[11] Te Waka Karaitiana, Hūrae 1945, 82-84. 

Whakapā Mai